Συναισθηματική κακοποίηση: Το αόρατο τραύμα στις σχέσεις
Υπάρχουν τραύματα που δεν φαίνονται. Δεν αφήνουν ορατές πληγές, δεν καταγράφονται εύκολα και δεν αναγνωρίζονται πάντα από τους άλλους. Κι όμως, η συναισθηματική κακοποίηση μπορεί να εγγραφεί βαθιά στον ψυχισμό, επηρεάζοντας τον τρόπο που ένας άνθρωπος αντιλαμβάνεται τον εαυτό του, αγαπά, εμπιστεύεται και συνδέεται.
Στην παιδική ηλικία, η υποτίμηση, η απόρριψη, η αδιαφορία ή η συναισθηματική παραμέληση μπορεί να βιωθούν όχι απλώς ως δύσκολες εμπειρίες, αλλά ως βαθιά σχεσιακά τραύματα. Το παιδί δεν σκέφτεται «με κακοποιούν». Συχνά σκέφτεται: «κάτι δεν πάει καλά με εμένα».
Τι είναι η συναισθηματική κακοποίηση;
Εξετάζοντας το τραύμα, οι περισσότεροι άνθρωποι αναλογίζονται έκδηλες μορφές βίας. Ωστόσο, η συναισθηματική κακοποίηση είναι από τις πιο διαδεδομένες και ταυτόχρονα πιο αόρατες μορφές ψυχικού τραύματος.
Μπορεί να εκδηλωθεί ως συναισθηματική παραμέληση, υποτίμηση, απόρριψη, αδιαφορία, υπερβολική κριτική ή συναισθηματική χειραγώγηση. Στην παιδική ηλικία, τέτοιες εμπειρίες σπάνια αναγνωρίζονται ως κακοποιητικές. Αντίθετα, το παιδί εσωτερικεύει την αντίληψη πως κάτι δεν πάει καλά με το ίδιο: «δεν είμαι αρκετός», «δεν αξίζω να αγαπηθώ», «πρέπει να προσαρμοστώ για να μην χάσω τον άλλον».
Γιατί η συναισθηματική κακοποίηση συχνά δεν αναγνωρίζεται;
Η συναισθηματική κακοποίηση δεν αφήνει ορατά ίχνη. Αυτό την καθιστά ιδιαίτερα δύσκολη να αναγνωριστεί, τόσο από το ίδιο το άτομο που την βιώνει, όσο και από τον περίγυρο. Συχνά συγχέεται με «αυστηρή ανατροφή», «υψηλές απαιτήσεις» ή απλώς «οικογενειακή δυσκολία».
Επιπλέον, το παιδί που μεγαλώνει μέσα σε ένα τέτοιο περιβάλλον συχνά δεν έχει σημείο σύγκρισης. Αυτό που βιώνει του φαίνεται «κανονικό». Το αποτέλεσμα είναι ότι η εμπειρία παραμένει χωρίς επαρκή αναγνώριση και επεξεργασία, ακόμα και στην ενήλικη ζωή.
Το τραύμα ως σχεσιακή εμπειρία
Από σχεσιακή ψυχαναλυτική θεώρηση, το τραύμα δεν αναφέρεται μόνο στο γεγονός αυτό καθαυτό, αλλά εξετάζεται μέσα στο πλαίσιο της σχέσης στην οποία συμβαίνει. Η ανάγκη για δεσμό είναι θεμελιώδης για την ψυχική ανάπτυξη και η ποιότητά του οργανώνει την εμπειρία του εαυτού.
Όταν ο φροντιστής αποτελεί μια απορριπτική κι όχι προστατευτική φιγούρα, το παιδί συχνά θυσιάζει πλευρές του εαυτού του προκειμένου να διατηρήσει αυτή τη σχέση και να «χωρέσει» μέσα σε αυτήν. Η προσαρμογή στη συνθήκη αυτή έχει κόστος: την εγκατάλειψη της αυθεντικότητας του εαυτού.
Πώς επηρεάζει η συναισθηματική κακοποίηση την ενήλικη ζωή;
Οι τραυματικές εμπειρίες της παιδικής ηλικίας δεν αφήνουν ανεπηρέαστη την ενήλικη ζωή. Ενεργοποιούν και αναπαράγουν δυσλειτουργικά μοτίβα που επηρεάζουν την επιλογή σχέσεων, την εμπιστοσύνη και την ικανότητα για συναισθηματική εγγύτητα.
Συχνά εκδηλώνονται ως χαμηλή αυτοεκτίμηση, έντονος φόβος απόρριψης, δυσκολία στον καθορισμό ορίων ή τάση για υπερπροσαρμογή στις ανάγκες των άλλων. Κάποιοι άνθρωποι βρίσκουν τον εαυτό τους να επαναλαμβάνει μοτίβα σχέσεων, χωρίς να κατανοούν τον τρόπο με τον οποίο συμβαίνει η επανάληψη. Άλλοι αποφεύγουν τη συναισθηματική εγγύτητα εντελώς, ως τρόπο προστασίας από μια αναμενόμενη πληγή.
Αυτοί οι τρόποι σύνδεσης δεν αποτελούν αδυναμία χαρακτήρα. Μπορούν να ιδωθούν ως τρόποι προσαρμογής σε εμπειρίες που κάποτε ήταν δύσκολο να βιωθούν και να νοηματοδοτηθούν διαφορετικά.
Όταν η σχέση με τον άλλον γίνεται σχέση με τον εαυτό
Οι πρώιμες σχεσιακές εμπειρίες δεν επηρεάζουν μόνο τον τρόπο με τον οποίο συνδεόμαστε με τους άλλους. Μπορεί σταδιακά να γίνουν μέρος του τρόπου με τον οποίο σχετιζόμαστε με τον ίδιο μας τον εαυτό.
Η επαναλαμβανόμενη κριτική, η απόρριψη ή/και η συναισθηματική απουσία ενδέχεται να εσωτερικευθούν ως μια αυστηρή εσωτερική φωνή, η οποία αμφισβητεί την αξία, τις ανάγκες ή ακόμη και το δικαίωμα του ατόμου να καταλαμβάνει χώρο μέσα σε μια σχέση. Συνεπώς, ακόμη κι όταν η αρχική σχέση ανήκει πια στο παρελθόν, ο τρόπος με τον οποίο βιώθηκε, μπορεί να συνεχίζει να επηρεάζει και το παρόν.
Η ψυχοθεραπεία ως χώρος επανόρθωσης
Η σύνδεση της ψυχοθεραπείας με το τραύμα είναι άμεση. Η θεραπευτική διαδικασία προσφέρει χώρο για την κατανόηση και τον μετασχηματισμό αυτών των σχεσιακών δυναμικών. Μέσα από τη σχεσιακή ψυχοθεραπεία, ο άνθρωπος αποκτά τη δυνατότητα να εξερευνήσει τα μοτίβα που επαναλαμβάνονται στη ζωή του και να κατανοήσει την προέλευσή τους.
Το σχεσιακό πλαίσιο της θεραπείας μπορεί να αποτελέσει μια νέα, επανορθωτική εμπειρία, έναν χώρο όπου ο εαυτός μπορεί να υπάρξει και να συνδεθεί, χωρίς να χρειαστεί να αποκρύψει κάποιο κομμάτι του.
Πότε χρειάζεται να ζητήσουμε βοήθεια;
Αν αναγνωρίζετε στον εαυτό σας επαναλαμβανόμενα μοτίβα που σας δυσκολεύουν, στις σχέσεις, στην αυτοεκτίμηση και στη διαχείριση των συναισθημάτων, η ψυχοθεραπεία μπορεί να προσφέρει έναν ασφαλή χώρο κατανόησης κι επανόρθωσης.
Η αναζήτηση βοήθειας δεν είναι ένδειξη αδυναμίας.
Είναι η αρχή της κατανόησης.
Στο inTherapy | Ηλιούπολη, η ψυχοθεραπευτική διαδικασία προσεγγίζει το τραύμα όχι ως «αδυναμία», αλλά ως εμπειρία που κάποτε οργανώθηκε μέσα στη σχέση και μπορεί, μέσα από μια νέα σχέση, να αρχίσει να μετασχηματίζεται.
Βιβλιογραφικές Αναφορές
Bowlby, J. (1969/1982). Attachment and loss: Vol. 1. Attachment. Basic Books.
Gama, C. M. F., Portugal, L. C. L., Gonçalves, R. M., de Souza Junior, S., Vilete, L. M. P., Mendlowicz, M. V., Figueira, I., Volchan, E., David, I. A., de Oliveira, L., & Pereira, M. G. (2021). The invisible scars of emotional abuse: A common and highly harmful form of childhood maltreatment. BMC Psychiatry, 21, Article 174.
Miller, A. (1997). The drama of the gifted child. Basic Books.
Mitchell, S. A. (1988). Relational concepts in psychoanalysis. Harvard University Press.
Sokar, S. (2024). Childhood maltreatment and the quality of marital relationships: Examining mediating pathways and gender differences. Journal of Social and Personal Relationships, 41(7), 1959-1979. https://doi.org/10.1177/02654075241232168
Winnicott, D. W. (1965). The maturational processes and the facilitating environment. Hogarth Press.
Κωνσταντίνος Τζιάκος, MSc
Συνεργάτης inTherapy | Κέντρο Ψυχοθεραπείας
Ψυχολόγος | Κλινική Ψυχολογία, MSc
Σύγχρονη Ψυχοδυναμική Ψυχοθεραπεία, Pgd
Ανδρέα Παπανδρέου 9, Ηλιούπολη, Αθήνα
Συνεδρίες κατόπιν ραντεβού
Comments